W ostatnim czasie w Łomiankach powiększyła się liczba osiedli, z których wyłaniane są Rady Osiedlowe. Jednym z nowo utworzonych jest osiedle o nazwie „Dąbrowa Rajska”. Aby wyjaśnić genezę tej nazwy, trzeba cofnąć się przynajmniej 100 lat wstecz w dzieje Dąbrowy.

Jeszcze w 1862 r. występuje nazwa Dąbrowa tylko na określenie starego lasu, porastającego zachodnio-południową część majątku Łomianki.

Dworek Makólskich, ok. 1939 r.

Kiedy postawiono tam pierwsze zabudowania małego folwarczku, dokładnie nie wiadomo. Na mapach rosyjskich z lat siedemdziesiątych XIX w. na wzniesieniu, wówczas bezleśnym, przy obecnej ul. Zachodniej pomiędzy ul. Wiślaną, Szpitalną i Brzozową pojawiło się pierwszych 8 budynków folwarcznych. W ich niedalekim sąsiedztwie, po stronie północnej i południowej, położone były dwie cegielnie. Cegła stawała się coraz powszechniej używanym budulcem, potrzebnym szczególnie dla szybko rozbudowującej się Warszawy. Sprzedaż drewna, nawet z własnego lasu, była utrudniona. Karol Poths, biorąc pożyczkę od Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, zobowiązany był do prowadzenia planowej gospodarki leśnej ograniczającej wyrąb lasu.

W 1882 r. powierzchnia folwarku Dąbrowa wynosi ogółem przeszło 1090 mórg (ok. 600 hektarów), w tym lasy zajmowały 646 mórg (355 hektarów). Była to wówczas własność Karola Pothsa. W latach 90. XIX w. teren ten zaczyna być parcelowany i sprzedawany. Wydziela się Osada Karlinek – teren położony na wschód od ul. Wiślanej (pisaliśmy o nim w NŁ nr 38) zakupiony przez Hipolita Roeslera. W 1894 r. odłączona zostaje, jako własność córki Karola Pothsa -Emilii 1 voto Targowskiej, 2 voto Czerwińskiej, ponad połowa Dąbrowy (528 mórg) pod nazwą Folwark Dąbrowa. Pozostałe części ulegają parcelacji. Kupują je rolnicy i ogrodnicy, rejestrując w osobnych księgach hipotecznych.

Brak szczegółowych map i planów nie pozwala na dokładne wskazanie, w którym miejscu znajdowały się poszczególne nieruchomości. Pozostały po nich ślady w postaci nazw hipotecznych, przy których wymienieni są właściciele. Uporządkowanie tej wiedzy wymaga jeszcze wielu godzin spędzonych nad starymi księgami hipotecznymi i wieczystymi. Wiele z nich zostało zagubionych, z większości powyjmowane są mapy, które pozwoliłyby na precyzyjne wskazanie lokalizacji poszczególnych majątków.

Wiadomo, że w 1899 r. na terenie Dąbrowy powstała należąca do małżonków Poter – „Kolonia Poterówka”. W 1903 r. odłączono własność Emilii Czerwińskiej pod nazwą „Folwark Raj”, którego ziemie położone były na zachód od ul. Wiślanej i Grzybowej i sięgały aż do obecnej Warszawskiej. Wkrótce, w 1907 r., z terytorium „Raju” oddzielony został kolejny obszar o powierzchni 59 mórg, do którego dołączono jeszcze 6 mórg z Łomianek i w ten sposób powstał 65-morgowy majątek nazwany „Osada Aleksandrówka-Raj”. Właścicielem tej nieruchomości został Karol Oswin Ernestowicz Fiedler. Po 10 latach, jeszcze podczas I wojny światowej, Fiedler sprzedał całą osadę Zygmuntowi Strzeszewskiemu. Do 1928 r. majątek był jeszcze sprzedawany czterokrotnie, aż ostatnim, przedwojennym nabywcą został Józef Malowaniec ożeniony z Eleonorą Ostrowską, pochodzącą z Łomianek.

Kolejnym majątkiem utworzonym na bazie ziem „Folwarku Raj” była nieruchomość pod nazwą „Kolonia Raj A”. Ta zawierała w sobie zabudowania pierwotnego folwarku „Raj” położone na wzniesieniu przy ul. Zachodniej. Od 1912 r. właścicielem tego prawie 50-morgo-wego gospodarstwa był Józef Gasparski. Był on także w posiadaniu 66 morgowego majątku o nazwie hipotecznej „Osada Helenówek B”. Po śmierci Józefa Gasparskiego i rozliczeniach rodzinnych z bratem Tadeuszem, osady „Raj A” i „Helenówek” przeszły na własność Emilii z Gasparskich, żony adwokata Teofila Makólskiego. W okresie międzywojennym „Raj” było to wzorowo prowadzone duże gospodarstwo sadownicze, ogrodnicze i szkółkarskie. Część ziem tego majątku pozostaje w posiadaniu tej rodziny do dziś.

W Łomiankach przed II wojną światową mieszkały trzy rodziny Makólskich. Oprócz wspomnianego Teofila, od 1934 r. zamieszkał w małym mająteczku, zwanym „Osadą „Łukaszówek” przy dzisiejszej ul. Racławickiej, jego bratanek Zygmunt z rodziną.

Zygmunt Makólski był pracownikiem ministerstwa rolnictwa, żona Irena z Tokarskich była muzykiem, ukończyła konserwatorium w klasie fortepianu u prof. Drzewieckiego. Jej ciotecznym bratem był Jerzy Waldorff, który często bywał w tym gościnnym domu. Mieszkał tu nawet przez kilka miesięcy po ucieczce z Warszawy we wrześniu 1939 r.

Podczas wojny przez dworek przy Racławickiej przeszło wielu młodych ludzi, walczących w konspiracji, m.in. legendarny Alek Dawidowski. Byli oni kolegami synów Ireny i Zygmunta Makólskich -Andrzeja i Wojciecha, którzy byli również żołnierzami Armii Krajowej. Starszy syn Andrzej poległ w walkach Powstania Warszawskiego. Dom Makólskich, chociaż bardzo przebudowany, stoi do dziś przy ul. Racławickiej 21.

W przedwojennych Łomiankach mieszkała jeszcze rodzina trzeciego przedstawiciela tego rodu. Najpóźniej sprowadził się do Łomianek ojciec Zygmunta Makólskiego z Łukaszówka – Zygmunt senior z żoną Zofią. Był związany z bankowością, gdyż wymieniany jest jako prokurent Banku Handlowego w Warszawie. Ponadto był współwłaścicielem firmy Szumilin, trudniącej się sprowadzaniem i handlem herbatą. Dom Zygmunta seniora znajdował się na działce przy ul. Wydmowej po stronie Dąbrowy, w pobliżu toru kolejowego. Przytulony obecnie do szosy E-7, jeszcze stoi.

Ewa Pustoła-Kozłowska

Nasze Łomianki 2(44) 2005