Historia współczesnych Łomianek sięga tak naprawdę XVIII wieku. Jednak teren dzisiejszego miasta był zasiedlony dużo wcześniej. Wiedzę o tym okresie przybliżyły nam badania archeologiczne, prowadzone w regonie ulic Wiślanej, Fabrycznej i jeziora Fabrycznego.

Prace te prowadzono w latach 2010- 2011. Badane stanowisko zlokalizowano w czasie tzw. powierzchniówek, prowadzonych przez wybitnego archeologa Stefana Woydę, który określił je jako pozostałości osady hutniczej z okresu przedrzymskiego i okresu wpływów rzymskich oraz osady z czasów nowożytnych.

Dla lepszego zrozumienia specyfiki badań konieczne jest przedstawienie historii tego terenu. Na wyżej wymienionej działce, w XVIII w. postał folwark, który funkcjonował tu aż do początków XX w. Kolejni właściciele rozwinęli poza rolnictwem także produkcję przemysłową. Powstały tu między innymi browar, a następnie garbarnia. Garbarnia funkcjonowała w tym miejscu aż do 1954 r, kiedy to jej budynek spłonął. W II poł. XX w. teren działki był użytkowany rolniczo. Pod koniec lat 90-tych XX w. teren przeznaczono do zabudowy mieszkaniowej.

Badaniami objęto obszar o łącznej powierzchni 9250 m/2. Podczas prac okryto i wyeksplorowano 798 obiekty, z których 353 to obiekty pradziejowe, 20 to obiekty późnośredniowieczne, a 128 to obiekty nowożytne. Z pozostałych 297 obiektów o nieustalonej chronologii za naturalne lub współczesne uznano 137.

Osadnictwo kultury łużyckiej i przeworskiej

Najstarszą fazę osadniczą odkrytą na stanowisku jest związana z okresem epoki brązu i żelaza. Na stanowisku w Łomiankach odkryto ślady bytności kultury łużyckiej. Były obiekty archeologiczne i fragmenty naczyń ceramicznych.

Druga faza osadnictwa na stanowisku związana jest z młodszym okresem przedrzymskim i okresem wpływów rzymskich. Chronologiczne z tym horyzontem czasowym możemy powiązać 312 obiektów. Najstarsze znaleziska „rzymskie” W Łomiankach sięgają środkowej fazy młodszego okresu przedrzymskiego (A2) i być może sięgają aż do fazy B2 wczesnego okresu wpływów rzymskich. Największe nasilenie osadnictwa przypada na fazy A3/B1. Znacząca większość z nich związana jest z istniejącą w tym miejscu osadą hutniczą kultury przeworskiej. Na stanowisku odkryto między innymi pozostałości 250 piecy hutniczych (dymarek) oraz 13 wapienników. Pozostałe obiekty to przeważnie pozostałości jam śmietniskowych oraz 2 chat.

Kościana płoza sanek

Dymarki odkryte na stanowisku skupione są w czterech pasach, z których trzy biegną na linii północ-południe, a jeden wschód-zachód. Największy i najliczniejszy pas znajduje się w zachodniej części stanowiska – jego długość wynosi około 55 m a szerokość około 10 m. Pozostałe pasy są mniejsze – długość do 30 metrów i szerokości dochodzącej do 10 metrów. Odległości pomiędzy zachowanymi pasami dymarek wynoszą 15-20 m, wyjątkiem jest najliczniejszy pas oddalony od pozostałych o ponad 30 m. Prawdopodobnie pomiędzy zachowanymi pasami istniała kolejna linia dymarek, usytuowana na wyniosłości terenu zniszczonej przez obiekty nowożytne i współczesne. Z nieistniejącego pasa zachowały się silnie zniszczone 4 kotlinki dymarek. Nagromadzenie obiektów z czasów nowożytnych miało wpływ także na zachowane skupiska dymarek. Największy pas prawdopodobnie mierzył ponad 120 metrów – na jego przedłużeniu w północnej części stanowiska odkryto kilka dymarek. Piece hutnicze na stanowisku zachowały się przeważnie w dobrej kondycji – najlepiej zachowane egzemplarze znajdowano w południowo-zachodnim skraju stanowiska oraz w pasie biegnącym na linii wschód-zachód. Na uwagę zasługuje dymarka (obiekt nr 285) z bardzo dobrze zachowaną w dolnej partii okładziną z gliny. Najgorzej zachowały się dymarki w centralnej części, w miejscu domniemanego, brakującego pasa i koncentracji obiektów nowożytnych.

Pozostałości dymarek odkryte w Łomiankach

Pomiędzy liniami dymarek, w pasach przeznaczonych zapewne do celów transportowych, umieszczono obiekty wspomagające proces wytopu. Pomiędzy liniami odkryto 13 wapienników, liczne jamy oraz dwie chaty. Z pieców wapiennych wyróżniono na stanowisku dwa typy: zbudowane z obstawą kamienną oraz jamowe. Wapienniki z obstawą kamienną budowano z dużych otoczaków, średnio o średnicy od 0,30 do 0,50 metra, ściśle spasowanych i dodatkowo wylepianych gliną. Obiekty te miały duże rozmiary – długość średnio ponad 2,5 metra, szerokość około 2 metrów, a głębokości dochodzącej do 1,2 metra. W większości wapienników znaleziono w wypełniskach warstwy lub soczewki wapna. Wapienniki zbudowane bez obstawy kamiennej (jamowe) również wyróżniają duże rozmiary oraz ślady wapna w wypełnisku. Wspomniane obiekty związane są ściśle z produkcyjnych charakterem osady w czasach kultury przeworskiej, w czasie badań nie natrafiono na mieszkalną część osady. Odkrycie pozostałości 2 chat nie świadczy o istnieniu w tym miejscu części mieszkalnej osady. Obie konstrukcje zlokalizowano w bezpośredniej bliskości dymarek, lokalizacja ta sugeruje raczej ich związek z produkcyjną strefą osady.

Osada hutnicza w Łomiankach leży na obrzeżach Mazowieckiego Centrum Metalurgicznego, jedna jego charakter nie odbiega od typowych osad ośrodka. Stanowisko możemy zaliczyć pod względem wielkości do typu 1: osad stałych lub sezonowo samowystarczalnych (Woyda S. 2004). Pozostałości osad tego typu zajmują powierzchnie od kilku arów do kilku hektarów. W porównaniu do innych stanowisk: Biskupice – 3689 dymarek na obszarze ponad 3 ha, Brwinów – 1370 dymarek na ok. 0,5 ha czy Milanówek/Falęcin, stanowisko w Łomiankach z liczba 250 dymarek możemy uznać za średnio duże. Pod względem ilości pieców, a co za tym idzie „mocy przetwórczych” jest porównywalne do np. stanowisk: Pruszków-Reguły – 145 pieców, Rusiec – 244 szt., czy Kotowice – 130 szt. W przypadku Łomianek należy pamiętać, że ogólna liczba dymarek była zapewne znacznie większa, niż ta która dotrwała do naszych czasów. Zniszczenia powstałe w okresie nowożytnym, zaważyły na liczbie zachowanych pieców. W przypadku Łomianek, uwagę zwraca duża liczba wapienników – 13 sztuk, co w porównaniu do innych stanowisk stanowi fenomen. W Biskupicach odkryto ich tylko 7 szt, w Brwinowie- 1 a w Parzniewie– 4 szt. Duża liczba wapienników może świadczyć o długotrwałym użytkowaniu osady, co znajduje potwierdzenie w materiale ceramicznym. Chronologiczne osada w Łomiankach jest wcześniejsza niż „typowe” miejsce wytopu żelaza na Mazowszu. Kulminacja produkcji mazowieckiego ośrodka przypada na fazy B1/B2, rozkwit osady w Łomiankach przypada nieco wcześniej – na fazy A3/B1. W Łomiankach nie napotkano na inne typowe dla osad hutniczych obiekty: studnie, paleniska, prażalnie rudy czy wybierzyska gliny. Brak studni tłumaczy zapewne bliskość rzeki, pozostałości innych typowych dla osad produkcyjnych obiektów mogły zostać zniszczone przez liczne obiekty nowożytne, bądź znajdują się poza obszarem objętym badaniami.

Osadnictwo późnego średniowiecza i okresu nowożytnego

Z okresu późnego średniowiecza na stanowisku zlokalizowano 18 obiektów o bezspornej chronologii oraz 2 kolejne o których datowanie nie jest do końca pewne. Były to głównie obiekty o charakterze jam śmietniskowych. Na uwagę zasługuje obiekt będący pozostałościami chaty w typie pół-ziemianki. Z wypełniska obiektu wydobyto prawie 600 fragmentów ceramiki. Obiekty późnośredniowieczne rozsiane były na całym terenie prowadzonych badań archeologicznych, nie tworząc żadnego skupiska. Mają one zapewne związek z powstającym w okolicy folwarkiem. Folwark w tym miejscu powstał w połowie XVIII w., kiedy włości te zakupiła rodzina Brühl. Za rządów Alojzego Fryderyka Brühla rozwinięto znacznie dwa sąsiadujące majątki Młociny i Łomianki. Kolejnym zarządcą terenu był Jan Kniaziewicz, ojciec późniejszego generała Karola Kniaziewicza. Administrował od ziemią należącą nadal do rodziny Brühl. W końcu XVIII w. majątek nabył niemiecki kupiec Jerzy Fryderyk Poths. Dobra te pozostały w rodzinie aż do końca XIX w. Folwark unowocześniono, rozwijając m.in. produkcję piwa. Jerzy F. Poths zbudował nad brzegiem jeziorka budynek browaru. Kolejny właściciel majątku, Hersz Raabe nadal rozbudowywał folwark, budując m.in. garbarnie (w miejscu istniejących obecnie budynków komunalnych gminy).

Z okresu nowożytnego pochodzi 128 obiektów, które zostały przebadane w toku badań. Liczne obiekty datowane na okres nowożytny mają związek z wspomnianym folwarkiem, którego zabudowania znajdowały się na tym terenie. W północnym narożniku stanowiska okryto nieuwidocznione na archiwalnych mapach pozostałości murowanego budynku, XIX-wiecznych czworaków. Ciekawym obiektem był także dużo mniejszy budynek, pochodzący prawdopodobnie z przełomu XIX i XX w. Do ciekawych obiektów należy także studnia. Czworokątną cembrowinę studni wykonano z grubych sosnowych belek, łączonych na zaciosy. Materiał zabytkowy znaleziony w czasie eksploracji datuje studnię na początek XX w. Pozostały obiekty, datowane na okres nowożytny to główne jamy śmietniskowe. Na uwagę zwraca duża ingerencja w środowisko, dokonana w czasach nowożytnych. Zasypano część starorzecza Wisły, znajdującego się na północny-wschód od stanowiska, prawdopodobnie chcąc uzyskać więcej terenu pod zabudowę. Obecnie na części zasypiska znajduje się lokalna droga. W tym rejonie odkryto warstwę kulturową, zawierającą fragmenty naczyń pradziejowych, późnośredniowiecznych i nowożytnych oraz kawałki żużli i całe kloce.

W toku badań na stanowisku w Łomiankach odkryto liczne zabytki archeologiczne. Najliczniejsze okazały się fragmenty ceramiki, których łącznie znaleziono 8590 fragm., z czego jako pradziejowe określono 4776 fragm., późnośredniowieczne – 1944 fragm. i nowożytne 1870 fragm. Drugim pod względem liczebności zabytkiem były zwierzęce szczątki kostne, których liczba wyniosła 409 fragm. Stosunkowo mała ilość szczątków, związana jest ze specyfiką ich zbierania – jak wspomniałam z uwagi na skażenie gruntu zbierano jedynie kości pochodzące z ewidentnych obiektów. Mała ilość fragmentów szczątków w podziale na poszczególne fazy chronologiczne nie pozwala na wyciągnięcie szerszych wniosków. Materiał kostny został opracowany w formie tabeli i analizy określającej skład anatomiczny, gatunkowy oraz w kilku przypadkach wiek i płeć zwierzęcia. W czasie prac w materiale zabytkowym odkryto także 121 fragm. naczyń szklanych. W materiale przeważały materiał datowany na okres nowożytny, jedynie 4 fragmenty przypisano późnemu średniowieczu. W materiale dominowały fragmenty butelek oraz karafek i korków szklanych.

W czasie badań odkryto także szereg zabytków wydzielonych. Do najciekawszych należą zabytki kościane i rogowe. Odkryto m.in. datowaną na MOPR/OWR motykę rogową. Narzędzie wykonano z poroża jelenia, nosi ono wyraźne ślady użytkowania, być może powstałe podczas kopania kotlinek dymarek. Równie ciekawym znaleziskiem jest łyżwa kościana, znaleziona w wapienniku. W wypełnisku jamy z MOPR/OWR znaleziono z kolei 2 płozy kościane sanek. Znaleziska związane z obecności ludzi na osadzie w czasie zimy świadczą, że w najbliżej okolicy znajdowała się część mieszkalna osady. O osiadłym trybie życia ludzi w okresie pradziejów świadczy także znalezisko fragm. glinianego ciężarka do sieci.

Badania archeologiczne na stanowisku prowadziła firma Archeo-Invest z Łomianek. Powyższy artykuł opracowano w oparciu o raport z prowadzonych badań. http://www.obslugainwestycjibudowlanych.pl

Przemysław Bogdanowicz