Boczną kaplicę łomiankowskiego kościoła p.w. św. Małgorzaty zdobi stary ołtarz, jedyny jaki zachował się z wystroju poprzednich naszych świątyń parafialnych – drewnianego kościółka w Kiełpinie i tzw. starego kościoła w Łomiankach. Jest to obiekt o ciekawej historii i dużej wartości artystycznej. Wartość artystyczna ołtarza, który w obu wymienionych kościołach pełnił funkcję ołtarza wielkiego, czyli głównego, malała wraz z kolejnymi jego przenosinami. Dopasowywanie do nowych wnętrz kościelnych, do których był 4 razy przenoszony, zawsze gubiło coś z jego pierwotnej urody, redukowało ozdoby, zmieniało stylowy charakter.

Barokowy ołtarz główny w kościele w Kiełpinie, fot. pocz. XX w

Zachętą do śledzenia historii tego ołtarza stała się mała notatka prasowa w Gazecie Warszawskiej sprzed 140 laty (z 1864 r.), na którą zwrócił mi uwagę Wiktor Łyjak – znakomity znawca historii organów i zarazem świetny organista. W notatce tej czytamy o odpuście w Kiełpinie oraz kilka słów o kościele, który „mieści w sobie piękny ołtarz wielki, cały pozłacany, z kościoła niegdyś św. Andrzeja w Warszawie pochodzący”. Początków historii naszego ołtarza należy zatem szukać w dziejach warszawskiego kościoła św. Andrzeja. Jest to historia trochę skomplikowana, bo dotyczy budowli, która trzykrotnie zmieniała swe przeznaczenie i nazwę. Był to mały kościółek wzniesiony w 1722 r. przy ul. Senatorskiej, z fundacji biskupa warmińskiego Teodora Potockiego, dla zakonu ojców jezuitów. Kościół ten, z woli fundatora, otrzymał wezwanie św. Krzyża. Ozdobą jego wnętrza był „ołtarz wielki drewniany, pozłocisty, z obrazem Zbawiciela Ukrzyżowanego”. Po kasacie zakonu w 1773 r. kościół zaczął pełnić funkcję świątyni parafialnej i zmienił wezwanie na św. Andrzeja. Duże zmiany w dziejach kościoła nastąpiły w latach 1817-1819, kiedy to został przeznaczony na siedzibę panien kanoniczek, które zostały wyrzucone z dotychczasowych gmachów na Marywilu. W miejscu Marywilu zaczęto wznosić budynek Teatru Wielkiego. Budowniczy rządowy Piotr Aigner dokonał generalnej przebudowy kościółka w modnym stylu klasycystycznym. Do nowego stylu świątyni nie pasował barokowy ołtarz z poprzedniego stulecia. Nie wiemy w jakich okolicznościach i dokładnie kiedy znalazł się on w prowincjonalnym kościółku w Kiełpinie. Musiało to nastąpić po 1824 r., gdyż inwentarz kiełpińskiego kościoła z tego roku wymienia tylko „ołtarz wielki drewniany ordynaryjny” o wartości 18 złp z obrazem MB z Dzieciątkiem” z sukienką malarskim złotem pozłacaną”. Wartość obrazu wynosząca 24 złp była wyższa niż całego ołtarza. Następny opis inwentarzowy z 1840 r. wymienia już „wielki ołtarz z figurą Ukrzyżowanego Jezusa, snycerskiej roboty, cały pozłacany”. Do części górnej ołtarza przeniesiono dawny obraz MB z Dzieciątkiem. W głównej wnęce ołtarzowej umieszczono późnogotycką rzeźbę Chrystusa Ukrzyżowanego.

Ten sam ołtarz w starym kościele w Łomiankach

Na barokową ozdobność ołtarza składały się kunsztownie wykonane płaskorzeźby po obu stronach wnęki ołtarzowej oraz misternie rzeźbione tzw. uszy, po bokach skrzyni ołtarzowej, zbudowane z ornamentów wstęgowych i liści akantu. Tak więc kościółek kiełpiński pozyskał piękny barokowy ołtarz między 1825 a 1840 rokiem prawdopodobnie dzięki staraniom ówczesnego ks. proboszcza Maurycego Nowickiego. Ołtarz został wtórnie przystosowany do nowego wnętrza, a jego ostateczny wygląd pokazuje fotografia z pocz. XX w. przechowywana w zbiorach Instytutu Sztuki PAN. (Fot. 1)

Po ok. 90 latach nastąpiła kolejna dyslokacja obiektu. Po przeniesieniu parafii do Łomianek i wybudowaniu tu kościoła (tzw. starego) przeniesiono tu z kiełpińskiej świątyni, zniszczonej przez wody powodzi, całe jej wyposażenie, w tym i ołtarz główny. Prezbiterium, w którym stanął ołtarz było znacznie wyższe. Dla uzyskania lepszych jego proporcji ołtarz podwyższono ustawiając go na dodatkowej nastawie oraz znacznie rozbudowano jego górną kondygnację. Ponad obrazem MB z Dzieciątkiem ustawiono nowe woluty, które stały się postumentami dla przeniesionych tam z dolnej kondygnacji figur aniołów. W zwieńczeniu ustawiono figurę Chrystusa Zmartwychwstałego. Już wówczas zniknęły dekoracyjne płaskorzeźby z barokową ornamentyką obramiające wnękę ołtarzową.

Po kolejnych ok. 70 latach odnajdujemy dawny wielki ołtarz, po konserwacji, w kaplicy bocznej nowej świątyni w Łomiankach. Ołtarz pozbawiony został dekoracji snycerskich wskazujących najwyraźniej na jego barokową proweniencję. Kolorystyka i złocenia zbliżają stylowo obiekt do klasycyzmu. Wnękę dolną ołtarza odpowiednio zmniejszono, dostosowując do rozmiarów umieszczonego tu obrazu MB Ostrobramskiej. U góry pozostał, najdłużej związany z tutejszą parafią, bo od XVIII w., pełen uroku obrazek MB z Dzieciątkiem w pozłacanej sukience, który zasługuje na nazwę Matki Boskiej Kiełpińskiej.

Ewa Pustoła-Kozłowska

Nasze Łomianki 4(35) 2004